रात्रशाळांसमोर गंभीर संकट

आर्थिक अडचणी, नोकरी किंवा इतर वैयक्तिक जबाबदाऱ्यांमुळे नियमित शाळेत जाऊ न शकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी रात्रशाळा हा शिक्षणाचा महत्त्वाचा आधार राहिला आहे. मात्र सध्या राज्यभरातील रात्रशाळा शिक्षकांची कमतरता, शासकीय धोरणातील बदल आणि कमी झालेल्या शिकवण्याच्या तासांमुळे मोठ्या अडचणींचा सामना करत आहेत.

राज्यात १७६ रात्रशाळा, मुंबईत सर्वाधिक

उपलब्ध आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात सध्या सुमारे १७६ रात्रशाळा कार्यरत असून, यातील सर्वाधिक शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालये मुंबईत आहेत. या शाळा प्रामुख्याने दिवसा काम करणाऱ्या आणि रात्री शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचा आधार ठरतात.

२०१७ च्या धोरणबदलाचे दूरगामी परिणाम

रात्रशाळांवरील सध्याचे संकट हे नवे नाही. २०१७ मध्ये खर्च कपातीचा भाग म्हणून शासनाने एक शासन निर्णय जारी करत दिवसशाळेतील शिक्षकांना रात्रशाळेत काम करण्यास प्रतिबंध घातला होता आणि अतिरिक्त शिक्षकांची रात्रशाळांमध्ये नियुक्ती करण्याचे निर्देश दिले होते. मात्र या बदलामुळे रात्रशाळांचे कामकाज विस्कळीत झाले - सुमारे ८६५ शिक्षकांना सेवामुक्त करण्यात आले, तर त्यांच्या जागी केवळ १७४ अतिरिक्त शिक्षकांची नियुक्ती होऊ शकली. यामुळे रात्रशाळांमधील विद्यार्थ्यांची उपस्थिती घटली आणि अनेक शाळा बंद पडल्या. २०२२ मध्ये आणखी एका शासन निर्णयाद्वारे दिवसशाळेतील शिक्षकांना पुन्हा रात्रशाळेत काम करण्याची परवानगी देण्यात आली, मात्र तोपर्यंत या क्षेत्राचे मोठे नुकसान झाले होते.

शिक्षणाचा दर्जा आणि कामकाजावर परिणाम

शिक्षकांच्या मते, सध्याच्या आव्हानांचा परिणाम केवळ रात्रशाळांच्या कामकाजावरच नाही, तर शिक्षणाच्या दर्जावरही होत आहे. कमी झालेल्या शिकवण्याच्या तासांमुळे विद्यार्थ्यांना पुरेसे शिक्षण मिळणे कठीण होत असल्याचे शिक्षकांचे म्हणणे आहे.

शिक्षणतज्ज्ञांची चिंता आणि मागणी

शिक्षणतज्ज्ञांच्या मते, ही समस्या तातडीने सोडवली नाही, तर काम आणि शिक्षण यांचा समतोल साधण्यासाठी रात्रशाळांवर अवलंबून असलेल्या हजारो विद्यार्थ्यांचे भविष्य धोक्यात येऊ शकते. त्यांनी राज्य सरकारला सध्याच्या धोरणाचा पुनर्विचार करून पुरेशा शिक्षक नियुक्तीद्वारे महाराष्ट्रातील रात्रशाळा शिक्षण व्यवस्था वाचवण्याचे आवाहन केले आहे.

व्यापक संदर्भ: राज्यभर शिक्षक तुटवडा

रात्रशाळांपुरता हा प्रश्न मर्यादित नाही. राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील जिल्हा परिषद व शासकीय शाळांमध्येही शिक्षकांच्या हजारो जागा रिक्त असल्याचे यापूर्वी विविध अहवालांतून समोर आले आहे. यामुळे रात्रशाळांसमोरील सध्याचे संकट हे राज्याच्या शिक्षण व्यवस्थेतील व्यापक शिक्षक तुटवड्याचाच एक भाग असल्याचे शिक्षणतज्ज्ञांचे मत आहे.