गुरुपौर्णिमा म्हणजे काय?

आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला साजरी होणारी गुरुपौर्णिमा यंदा बुधवार, २९ जुलै २०२६ रोजी साजरी केली जात आहे. या दिवशी शिष्य आपल्या गुरूंप्रती, शिक्षकांप्रती आणि मार्गदर्शकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात. 'गुरु' या संस्कृत शब्दाची फोड 'गु' म्हणजे अंधार आणि 'रु' म्हणजे तो दूर करणारा अशी केली जाते — म्हणजेच जो अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश दाखवतो, तो गुरु.

महर्षी वेदव्यासांचे स्मरण

गुरुपौर्णिमेला 'व्यास पौर्णिमा' असेही म्हटले जाते, कारण हा दिवस महर्षी वेदव्यास यांच्या जयंतीचे स्मरण म्हणून साजरा केला जातो. वेदव्यासांनी चार वेदांचे संकलन केले, महाभारत लिहिले आणि अठरा पुराणांची रचना केली, त्यामुळे त्यांना सनातन परंपरेतील आदिगुरु मानले जाते. योग परंपरेनुसार, याच दिवशी भगवान शिवांनी सप्तर्षींना योगविद्येचे ज्ञान देण्यास सुरुवात केली, अशीही मान्यता आहे.

गुरु-शिष्य नात्याचे महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत गुरु-शिष्य नात्याला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे. आई-वडिलांनंतर जीवनाला योग्य दिशा देणारा गुरुच असतो, असे मानले जाते. संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या अभंगातून गुरुकृपेचे महत्त्व सांगितले आहे. त्यांचा एक प्रसिद्ध अभंग असा आहे:

"गुरु माझी माऊली, गुरु माझा कैवारी।दुजा नाही आधार, गुरुविण संसारी॥"

या ओळींतून तुकाराम महाराज सांगतात की, गुरु हीच खरी माऊली आणि खरा आधार आहे, ज्यांच्याशिवाय संसारात दुसरा कोणताही खरा आधार नाही.

संत ज्ञानेश्वरांची गुरुभक्ती

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनीही आपल्या गुरु निवृत्तिनाथांप्रती अपार श्रद्धा व्यक्त केली आहे. ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभीच ते आपल्या गुरूंना वंदन करताना लिहितात:

"गुरुकृपा झालियावरी। पारुषे या संसारवारी।"

म्हणजेच गुरुकृपा झाल्यावर संसाराचे फेरे थांबतात, असा भावार्थ यातून व्यक्त होतो. या ओळी आजही गुरुपौर्णिमेच्या निमित्ताने अनेक ठिकाणी उद्धृत केल्या जातात.

आजच्या काळात गुरुपौर्णिमेचे स्थान

पूर्वी गुरु-शिष्य परंपरा प्रामुख्याने आध्यात्मिक गुरूंपुरती मर्यादित होती, मात्र आज शाळा-महाविद्यालयांतील शिक्षक, खेळाचे प्रशिक्षक, कलागुरू आणि जीवनात मार्गदर्शन करणारे ज्येष्ठ व्यक्तीही या दिवशी तितक्याच आदराने स्मरणात ठेवले जातात. विद्यार्थी आपल्या शिक्षकांचा सत्कार करतात, तर अनेक ठिकाणी सांस्कृतिक व सामाजिक कार्यक्रमांचेही आयोजन केले जाते.

कसा साजरा करावा हा दिवस?

गुरुपौर्णिमेला गुरूंचे किंवा शिक्षकांचे स्मरण करणे, त्यांना धन्यवाद देणे, शक्य असल्यास प्रत्यक्ष भेटून आशीर्वाद घेणे, तसेच त्यांच्या शिकवणीचे पालन करण्याचा संकल्प करणे हे या दिवसाचे खरे सार आहे. भेटवस्तू किंवा औपचारिकतेपेक्षा मनापासून व्यक्त केलेली कृतज्ञता अधिक मोलाची मानली जाते.